در پاییز سال 1930، هنگامی که ویل دورانت در حال جمع کردن برگهای خشک خانهاش در نیویورک بود یک مرد خوش لباس به او سلام کرد. آن مرد به آرامی گفت که قصد خودکشی دارد. دورانت که اصلا دوست نداشت چنین چیزی را بشنود سعی کرد با گفتن چند دلیل برای زنده ماندن او را از تصمیمش منصرف کند. مرد در نهایت از او تشکر کرد و رفت و هیچگاه برنگشت. اما این اتفاق از یاد ویل دورانت پاک نشد. پیرمرد فیلسوف ما که در طول عمر خود آثار ماندگار همچون تاریخ فلسفه و تاریخ تمدن را از خود برجای گذاشته بود، عمیقا به این فکر فرو رفت که واقعا معنای زندگی چیست؟ همین فکر هم زمینهای شد برای نوشتن کتاب درباره معنی زندگی که از کتاب هایی که باید خواند به حساب میآید و در این مقاله قرار است به آن بپردازیم.
روزها فکر من این است و همه شب سخنم / که چرا غافل از احوال دل خویشتنم
از کجا آمدهام آمدنم بهر چه بود / به کجا میروم آخر ننمایی وطنم
آشنایی با ویل دورانت؛ نویسنده کتاب درباره معنی زندگی
ویلیام جیمز دورانت، نویسنده و فیلسوف آمریکایی است. او که دکترای فلسفه دارد، بیشتر عمر خود را صرف نوشتن اثر ماندگار خود یعنی تاریخ تمدن کرد. دورانت بیش از 50 سال از عمر خویش را با کمک همسرش در حال نوشتن تاریخ تمدن بود. کتابی که هم اکنون به عنوان یکی از بهترین کتاب های تاریخی به حساب میآید. نکته جالب در مورد کتاب درباره معنی زندگی این است که این اثر سالها پس از وفات او و با کوشش یکی از دوستانش منتشر شد. این کتاب در ایران توسط آقای شهابالدین عباسی ترجمه و در نشر پارسه به چاپ رسیده است. پیشنهاد میکنیم حتما این اثر را تهیه کرده و مطالعه کنید.
ساختار کتاب درباره معنی زندگی چگونه است؟
دورانت که عمیقا غرق در تفکر درباره معنای زندگی بود تصمیم گرفت پاسخ سوال خود را از دیگران نیز جویا شود. به همین خاطر هم او نامهای نوشت و آن را به 100 چهره و شخصیت مشهور آن دوران فرستاد. از سیاستمداران و بازیگران گرفته، تا نویسندگان، فیلسوفان و حتی ورزشکاران. او مشخصا در این نامه از آنها درباره معنای زندگی پرسیده بود. متن این نامه به شرح زیر است:
“خواهش میکنم لحظاتی از وقتتان را به من اختصاص دهید و به من بگویید زندگی برای شما چه معنایی دارد، چه چیزی باعث میشود ناامید نشوید و همچنان ادامه دهید، دین چه کمکی -اگر هست- به شما میکند، سرچشمههای الهام و انرژی شما چیست، هدف یا انگیزه کار و تلاشتان چیست، تسلیها و خوشیهایتان را از کجا پیدا میکنید و دست آخر، گنجتان در کجا نهفته است؟ “
او این نامه را به مشهورترین افرادی که در دوران وی میزیستند فرستاد. از جرج برنارد شاو گرفته، تا جواهر لعل نهرو، از برتراند راسل تا مهاتما گاندی. این افراد در کنار اشخاص مشهور دیگری همگی این نامه را دریافت کردند. اما در میان آن 100 نفر یک فرد بود که با همه تفاوت داشت. ویل دورانت این نامه را برای یک زندانی محکوم به حبسابد نیز نوشت. کتاب درباره معنی زندگی هم تشکیل شده از پاسخ این 100 نفر به نامه دورانت است. البته خود او هم در ابتدا و هم در انتهای کتاب مطالبی را نوشته که بسیار خواندنی و مهم هستند. از تاریخچه اختراعات کوچک و بزرگ بشر گرفته، تا تاثیری که این تحولات بر زندگی ما گذاشتهاند.
همچنین بخوانید: بهترین رمان های جهان
چرا باید این کتاب را بخوانیم
دانستن معنای زندگی بدون شک سوالی بزرگ درون ذهن همه ما بوده و هست. هر کدام از ما دوست داریم بدانیم در پشت روزهایی که در این جهان هستیم و نفس میکشیم، چه معنا و مفهومی نهفته است. آیا اصلا خود زندگی معنایی دارد یا این وظیفه ماست که به آن معنا ببخشیم؟ مطالعه کتاب درباره معنی زندگی میتواند ما را با طرز فکر و دیدگاه 100 چهره برجسته جهان (هرچند در زمان کمی دورتر) آشنا کند. جهان بینی این افراد شاید راهنمایی باشد برای ما که در عصر تکنولوژی و پیشرفت، حالا دچار بسیاری از درگیریهای فکری و ذهنی شدهایم. همچنین مطالبی که خود ویل دورانت در کنار این نامهها نوشته و همچنین نتیجهگیری نهایی او شاید بتوانند راهنمای زندگی ما باشند.
البته فراموش نکنید که قرار نیست هرآنچه در این کتاب گفته شده است را تمام و کمال قبول کنیم. اتفاقا مهمترین ویژگی این کتاب همین است. از آنجایی که بخش اصلی کتاب درباره معنی زندگی تشکیل شده از پاسخهای دیگران است و نه نظرات خود دورانت، ما میتوانیم با کنار هم قرار دادن این پاسخها به یک جمعبندی برسیم. تفاوتهایی که در جهانبینی و نگاه افراد مختلف به معنای زندگی وجود دارند، میتواند خود شما را وادار به این کند که به دنبال معنای زندگی خویش بگردید. البته شاید از دیدن برخی پاسخها به نامه دورانت کاملا شوکه شوید. به هر حال دورانت همانقدر که با تاریخ تمدن و تاریخ فلسفه، گنجینهای ارزشمند در اختیار ما قرار داده، در این کتاب هم ذهن ما را تحریک میکند تا هرجور شده به دنبال معنای زندگی خود بگردیم.
همچنین بخوانید: کتاب های ممنوعه ایران و جهان
برخی از پاسخها به این نامه
اگرچه پیشنهاد میکنیم حتما این کتاب را تهیه و مطالعه کنید، اما برخی از پاسخها به نامه ویل دورانت واقعا جذاب هستند. البته در مورد بعضی از آنها تقریبا هیچ کس انتظار چنین جوابی را ندارد. جالبتر اینکه در میان تمام این نامهها، طولانیترین و مفصلترین نامه متعلق به همان زندانی محکوم به حبس ابد است. با هم برخی از این پاسخها را میخوانیم:
| نامه مهاتما گاندی “دوست عزیز در پاسخ به نامه پنجم ژوئن شما ۱. زندگی در چشم من واقعی است؛ چه، ایمان دارم که زندگی شعله ای است از وجود الاهی. ۲. دین، نه در معنای مرسوم و متداول، بلکه در فراخ ترین معنایش، به ما کمک میکند نظری به ذات الوهی داشته باشیم. این نظر و بینش، بدون بسط دادن کامل حس اخلاقی غیرممکن است. از این رو، دین و اخلاق، در نظر من اصطلاحاتی مترادف هستند.
از من خواسته بودید با فراغت و تا حد امکان مفصل بنویسم. متأسفانه من وقت فراغتی ندارم و بنابراین نوشتن مفصل برای من ممکن نیست.” |
| نامه برتراند راسل “آقای دورانت عزیز متاسفم که میگویم در حال حاضر، مشغول تر از آنم که خاطر جمع باشم زندگی هیچ معنایی ندارد… به نظر نمیرسد بتوانیم قضاوت کنیم که نتیجه کشف حقیقت چه بوده، زیرا تا به حال هیچ حقیقتی کشف نشده است.” |
جملات ماندگار کتاب درباره معنی زندگی
حال که نامه دو تن از این بزرگان را خواندیم، بد نیست نگاهی هم به برخی جملات خود ویل دورانت بیندازیم:
“ارسطو میگويد همه چيز، بارها و بارها كشف شده و از ياد رفته است. او به ما اطمينان خاطر ميدهد كه پيشرفت يک توهم است؛ امور انسان مانند درياست كه در سطح خود هزاران حركت و آشفتگی دارد و چنين به نظر میرسد كه به سوی جايی پيش مي رود، در حالی كه در تهِ خود بالنسبه بیتغيير و آرام است.”
“زنده بودن یک موهبت بزرگ است. آن قدر بزرگ که هیچ تحقیق علمی یا نوشته ادبی قادر به توصیف آن نیست”
“به دنبال آن نباش که دانش بیشتری کسب کنی. چرا که هرچه بیشتر بدانی، به تیمارستان نزدیکتر خواهی شد.”
“تمام زندگی یک هیاهو است، پس کمی بخند، هیچ چیز را جدی نگیر و مطمئن باش که سرنوشت هیچ چیز به این نسل وابسته نیست.”
همچنین بخوانید: کتاب های حال خوب کن
درک معنی زندگی تا چه اندازه مهم است؟
همانطور که دیدید حتی برخی از بزرگان تاریخ مانند برتراند راسل هم در پاسخ به این سوال که معنای زندگی چیست عاجز ماندند. دلیل ناتوانی ما در درک این موضوع به ظاهر ساده اما مهم چیست؟ چرا هنوز هم هیچکس نتوانسته با قاطعیت بگوید زندگی چه معنایی دارد. اگر به دوران قدیم نگاهی کنیم، هوراس شاعر رومی زندگی را در غنیمت شمردن لحظات خلاصه میکند.
او اعتقاد داشت تنها معنای زندگی این است که هر دم از آن را به غنیمت شمریم و از آن لذت ببریم. دیدگاهی که بی شباهت با دیدگاه خیام، شاعر بزرگ ایرانی نیست. کمی که جلوتر آمدیم سر و کله مارکس پیدا شد که پول و جایگاه اجتماعی را عاملی تعیین کننده در زندگی افراد میدانست. بعد هم اگزیستانسیالیستهایی مانند نیچه آمدند و این وظیفه را بر گردن خود ما گذاشتند که معنای زندگی خویش را بیابیم.
اما پرسش اینجاست که حالا چگونه باید معنای زندگی خود را پیدا کنیم؟ حالا که در حصار زندگی روزمره گرفتار شدیم و ابزارهای رسانه هر لحظه ذهنمان را میدرند، باید چکار کنیم؟ حقیقت این است که زندگی انسان قرن بیستویکم بسیار شلوغتر از آن است که او زمانی را برای فکر کردن و اندیشیدن پیدا کند. اما باز هم امید به پیدا کردن معنا در این دنیای شلوغ وجود دارد. اگر به تمام این مکاتب فکری و فلسفی نگاه کنیم، همه آنها در یک چیز با هم مشترکند: زندگی.
شاید زنده بودن و زندگی کردن معنایی باشد که ما در تمام طول عمر به دنبال آن بودیم. شاید معنای زندگی بسیار سادهتر از چیزهایی است که فلاسفه و اندیشمندان به خورد ما دادند. خود ویل دورانت هم تا حدودی با این نظر موافق است. چرا که در قسمت پایانی کتاب درباره معنی زندگی یک توصیه ارزشمند برای ما دارد وقتی میگوید: “اما هر کاری میکنی، از فلسفه نمیر!”
همچنین بخوانید: بهترین کتاب های توسعه فردی
۴ کتاب دیگر درباره معنی زندگی
اگرچه کتاب «درباره معنی زندگی» ویل دورانت یکی از مهمترین و کلاسیکترین کتابها در این حوزه است، اما تنها صدایی نیست که به این پرسش قدیمی پاسخ داده. فیلسوفان، روانشناسان و نویسندگان زیادی تلاش کردهاند از زاویهای دیگر به هدف و معنای زندگی نگاه کنند؛ گاهی از دل رنج، گاهی از دل پوچی و گاهی از دل تجربههای شخصی.
در ادامه، ۴ کتاب دیگر را معرفی میکنیم که هرکدام به شکلی متفاوت، اما عمیق، به این سؤال نزدیک میشوند؛ کتابهایی که میتوانند برای هرکسی که به دنبال کتاب فلسفی درباره معنی زندگی یا آثاری است که به زندگی معنا میدهند، الهامبخش باشند.
۱. انسان در جستجوی معنا – ویکتور فرانکل
«کسی که چراییِ زندگی را یافته باشد، با هر چگونهای خواهد ساخت.»
— ویکتور فرانکل
انسان در جستجوی معنا فقط یک کتاب روانشناسی یا خاطرات جنگ نیست؛ این اثر، یکی از تأثیرگذارترین کتابها درباره معنای زندگی در قرن بیستم به شمار میآید. ویکتور فرانکل، روانپزشک اتریشی، در این کتاب تجربه زیسته خود را از اردوگاههای کار اجباری نازیها روایت میکند؛ جایی که انسانها نهتنها آزادی، بلکه هویت و امیدشان را از دست داده بودند. با این حال، فرانکل بهجای تمرکز صرف بر رنج، به پرسشی عمیقتر میپردازد: چه چیزی باعث میشود بعضی انسانها دوام بیاورند و بعضی دیگر فروبپاشند؟
موضوع اصلی کتاب، یافتن هدف و معنای زندگی حتی در تاریکترین شرایط ممکن است. فرانکل معتقد است معنا چیزی نیست که به ما داده شود، بلکه چیزی است که باید آن را کشف کنیم؛ حتی در دل درد، فقدان و پوچی. به همین دلیل، انسان در جستجوی معنا به یکی از مهمترین کتابهایی که به زندگی معنا میدهند تبدیل شده و برای کسانی که به دنبال یک کتاب فلسفی درباره معنی زندگی با رویکردی انسانی و تجربی هستند، انتخابی ماندگار است.
ویکتور فرانکل بنیانگذار مکتب معنادرمانی (لوگوتراپی) است و این کتاب، عصاره اندیشه فلسفی و روانشناختی او به شمار میآید. در ایران، این اثر با ترجمه امیر لاهوتی و از سوی نشر جامی منتشر شده و بهدلیل ترجمه روان و وفادار به متن، یکی از نسخههای معتبر و پرخواننده محسوب میشود. انسان در جستجوی معنا نهتنها یک کتاب درباره پوچی و معنای زندگی است، بلکه دعوتی است آرام و جدی برای بازاندیشی در چرایی زنده ماندن.
همچنین بخوانید: بهترین کتاب های روانشناسی
۲. افسانه سیزیف – آلبرکامو
«تنها مسئلهی جدی فلسفه، خودکشی است.»
— آلبر کامو
افسانه سیزیف شاید صریحترین و بیپردهترین کتاب درباره معنی زندگی باشد؛ کتابی که از همان جملهی اول، خواننده را در برابر پرسشی قرار میدهد که بسیاری از ما از آن فرار میکنیم: آیا زندگی، با تمام تکرارها و بیعدالتیهایش، ارزش زیستن دارد؟ آلبر کامو در این اثر کوتاه اما عمیق، بهجای وعدهی معناهای آماده، انسان را با مفهوم «پوچی» روبهرو میکند؛ جایی که جهان پاسخی برای پرسشهای ما ندارد.
موضوع اصلی کتاب، نسبت انسان با پوچی و معنای زندگی است. کامو معتقد است وقتی درمییابیم جهان ذاتاً بیمعناست، دو راه پیش رو داریم: تسلیم شدن یا طغیان کردن. او خودکشی را نه راهحل، بلکه پاک کردن صورت مسئله میداند و پیشنهاد میکند انسان، مانند سیزیف، آگاهانه بار بیمعنایی را به دوش بکشد و باز هم زندگی کند. به همین دلیل، افسانه سیزیف به یکی از مهمترین کتابهای فلسفی درباره معنی زندگی تبدیل شده؛ کتابی که معنا را نه در امیدهای بیرونی، بلکه در ایستادگی و انتخاب آگاهانه میجوید.
آلبر کامو، نویسنده و فیلسوف فرانسوی و برنده جایزه نوبل ادبیات، یکی از مهمترین چهرههای اندیشه قرن بیستم است. افسانه سیزیف از آثار شاخص او در حوزه فلسفه اگزیستانسیالیستی و ابزوردیسم به شمار میآید. این کتاب در ایران با ترجمه دقیق و خوشخوان مهستی بحرینی و از سوی نشر نیلوفر منتشر شده و سالهاست که بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین کتابهایی که به زندگی معنا میدهند — یا دستکم ما را وادار به بازتعریف معنا میکنند — خوانده میشود.
۳. دنیای سوفی – یوستین گوردر
«چه کسی هستم؟ از کجا آمدهام؟ جهان چگونه آغاز شده است؟»
— یوستین گوردر
دنیای سوفی شاید متفاوتترین کتاب در میان فهرست کتابها درباره معنی زندگی باشد؛ اثری که بهجای مواجهه مستقیم با رنج یا پوچی، خواننده را به سفری آرام و داستانی در دل تاریخ فلسفه میبرد. یوستین گوردر با روایت زندگی دختری نوجوان، پرسشهایی را زنده میکند که اغلب در هیاهوی روزمره فراموش میشوند؛ پرسشهایی ساده در ظاهر، اما بنیادین درباره هستی، آگاهی و هدف و معنای زندگی.
موضوع اصلی کتاب، آشنا کردن خواننده با اندیشههای فلسفی از یونان باستان تا دوران معاصر است، اما اهمیت دنیای سوفی در این است که فلسفه را از حالت خشک و آکادمیک خارج میکند. این کتاب نشان میدهد پرسش از معنا، مختص فیلسوفان نیست و هر انسانی، در هر سنی، میتواند با آن درگیر شود. به همین دلیل، دنیای سوفی به یکی از محبوبترین کتابهایی که به زندگی معنا میدهند تبدیل شده و برای کسانی که به دنبال یک کتاب فلسفی درباره معنی زندگی با زبانی ساده و روایتمحور هستند، نقطه شروعی ایدهآل است.
یوستین گوردر، نویسنده نروژی، با این کتاب شهرتی جهانی پیدا کرد و فلسفه را به خانههای میلیونها خواننده برد. دنیای سوفی در ایران با ترجمه دقیق و خوشخوان حسن کامشاد و از سوی نشر نیلوفر منتشر شده و سالهاست که یکی از پرفروشترین و ماندگارترین آثار فلسفی در بازار کتاب ایران به شمار میآید؛ کتابی که بیآنکه پاسخ نهایی بدهد، میل پرسیدن را در خواننده زنده نگه میدارد.
همچنین بخوانید: بهترین کتاب های انگیزشی
۴. تسلیبخشیهای فلسفه – آلن دوباتن
«فلسفه میتواند به ما کمک کند رنجهایمان را بهتر بفهمیم، نه اینکه آنها را انکار کنیم.»
— آلن دوباتن
تسلیبخشیهای فلسفه کتابی است برای روزهایی که زندگی نه فاجعهبار، بلکه خستهکننده، ناامیدکننده یا ناعادلانه به نظر میرسد. آلن دوباتن در این اثر، فلسفه را از کلاسهای دانشگاهی بیرون میآورد و آن را روبهروی تجربههای روزمره ما مینشاند؛ از شکست و تنهایی گرفته تا اضطراب شغلی و احساس بیارزشی. به همین دلیل، این کتاب به یکی از محبوبترین کتابها درباره معنی زندگی با رویکردی کاربردی و انسانی تبدیل شده است.
موضوع اصلی کتاب، نشان دادن این است که چگونه اندیشه فیلسوفانی مانند سقراط، اپیکور، سنکا، شوپنهاور و نیچه میتواند در مواجهه با رنجهای معمول زندگی به ما کمک کند. دوباتن وعده معناهای بزرگ و نهایی نمیدهد، اما به خواننده یادآوری میکند که فهمیدن رنج، خود نوعی معناست. تسلیبخشیهای فلسفه از آن دست کتابهایی که به زندگی معنا میدهند است که بهجای پاسخهای قطعی، آرامش حاصل از درک را پیشنهاد میکند و برای علاقهمندان به یک کتاب فلسفی درباره معنی زندگی انتخابی قابل لمس و معاصر است.
آلن دوباتن، نویسنده و فیلسوف سوئیسی-بریتانیایی، بهخاطر سادهسازی مفاهیم فلسفی و پیوند آنها با زندگی روزمره شناخته میشود. این کتاب در ایران با ترجمه روان عرفان ثابتی و از سوی نشر ققنوس منتشر شده و سالهاست که در میان خوانندگان فارسیزبان جایگاه ویژهای دارد؛ کتابی که فلسفه را نه بهعنوان پاسخ نهایی، بلکه بهمثابه همراهی آرام در مسیر زندگی معرفی میکند.
جمعبندی: کدام کتاب درباره معنی زندگی را باید خواند؟
پرسش از معنای زندگی، پرسشی نیست که یکبار برای همیشه پاسخ داده شود. هر دوره از زندگی، هر تجربه و هر رنج، ما را وادار میکند دوباره به این سؤال برگردیم. کتابهایی که در این مقاله معرفی شدند، هرکدام از زاویهای متفاوت به این جستوجو نزدیک میشوند؛ از تأمل آرام و انسانی ویل دورانت گرفته تا مواجهه بیپرده آلبر کامو با پوچی، از امید برخاسته از رنج در آثار ویکتور فرانکل تا روایت داستانی فلسفه در دنیای سوفی و تسلیهای کوچک اما عمیق آلن دوباتن.
اگر به دنبال کتاب درباره معنی زندگی هستید، این آثار نشان میدهند که معنا لزوماً یک پاسخ واحد و قطعی نیست. برخی از این کتابها تلاش میکنند به زندگی معنا بدهند، برخی دیگر ما را وادار میکنند با بیمعنایی روبهرو شویم و مسئولیت انتخاب خود را بپذیریم. در این میان، کتابهای فلسفی درباره معنی زندگی نه نسخههای آماده، بلکه ابزار اندیشیدن را در اختیار ما میگذارند.
در نهایت، شاید ارزش این کتابها نه در پاسخهایی که میدهند، بلکه در پرسشهایی باشد که در ما زنده نگه میدارند. خواندن چنین کتابهایی، قدمی است برای فهم عمیقتر هدف و معنای زندگی؛ مسیری که هرکس باید آن را به شیوه خود طی کند.
